W dzisiejszym świecie kreatywność wydaje się być zjawiskiem bardzo zegalitaryzowanym, powszechnym oraz dostępnym dla każdego. Oczywiste wydaje się stwierdzenie, iż postaw kreatywnych wymaga się od nauczycieli, handlowców, pracowników branży reklamowej, ale również piekarzy czy kierowców – co może wydawać się mniej oczywiste.

Przyglądając się dyskursom potocznym, felietonom, przepisom kulinarnym czy też listom motywacyjnym pracowników, zauważamy prawidłowość przejawiającą się w zmianie myślenia z „jednostka powinna być kreatywna” na „jednostka musi być kreatywna”, co koresponduje explicite z pozytywnym odbiorem kreatywności we wszystkich sferach życia. Jest to wyjątkowo widoczne w przemyśle reklamowym, gdzie właściwie kreatywność jest wpisana w reklamę, ściśle z nią kojarzona.

Czytając prasę naukową oraz popularnonaukową coraz częściej natrafiamy na dwa pojęcia, używane niekiedy zamiennie: kreatywność i twórczość. Zasadne wydaje się rozróżnienie tych pojęć, gdyż nie są to zjawiska tożsame.

Można uznać, iż termin kreatywność jest odpowiednikiem angielskiego słowa creativity. W językach zachodnich (angielskim czy niemieckim) występuje tylko jedno słowo określające twórczość. W języku polskim oba pojęcia funkcjonują niezależnie obok siebie.

Twórczość jest, najprościej mówiąc, związana z danym wytworem, opisuje osobę, jak również produkt
Kreatywność jest bardziej związana z charakterystyką osoby, ma charakter potencjalny, jest zapowiedzią, a także obietnicą powstania dzieła, która może, ale nie musi, zostać spełniona

Dominująca przez wiele lat definicja twórczości skonstruowana przez Zbigniewa Pietrasińskiego zwraca uwagę na koniunkcję wartości i oryginalności: „twórczość to aktywność przynosząca wytwory dotąd nieznane, a zarazem społecznie wartościowe” (Z. Pietrasiński, Myślenie twórcze). Później, było to widać jeszcze wyraźniej za sprawą definicji Andrzeja Góralskiego „Twórcze, to nowe i cenne – oto prosta i dobra odpowiedź” (A. Góralski, Być nowatorem).

W niektórych teoriach twórczość odnosi się do intelektu, w innych poszerzona jest o motywację, osobowość, emocje. Można również powiedzieć, że ktoś ma „twórczą osobowość, co może znaczyć, że jest to osobowość bogata, wewnętrznie skomplikowana lub zdolna do wytwarzania nowych pomysłów” (E. Nęcka, Psychologia twórczości). W odniesieniu do twórczości jednostki można zadać sobie pytanie: czy ludzie są twórczy, ponieważ przejawiają dane cechy osobowości, czy też przejawiają je, bo są twórczy?

Józef Kozielecki

Jako jeden z pierwszych zjawiskiem twórczości na gruncie polskiego poziomu wiedzy psychologicznej zajął się Józef Kozielecki – twórca koncepcji transgresyjnej. Pojęcie transgresji definiowane jest jako przekraczanie granic materialnych, społecznych lub symbolicznych w sposób świadomy. Wszelkie działania transgresyjne prowadzą do zmian, które poszerzają świat. Sam autor poprzez słowo transgresja rozumie „zjawisko polegające na tym, że człowiek intencjonalnie wychodzi poza to, co posiada i czym jest” (J. Kozielecki, Psychotransgresjonizm. Nowy kierunek psychologii). Są to czynności, dzięki którym jednostka i społeczeństwo kształtują nowe oraz niszczą stare struktury. Mogą być one źródłem rozwoju lub regresu.

Można wyróżnić dwa rodzaje transgresji:

Transgresję indywidualną, która występuje w sytuacji, gdy jednostka intencjonalnie poszerza swe horyzonty, dokonuje wynalazków i tworzy siebie według swego własnego projektu. Jest to proces samorozwoju, samowychowania oraz samodoskonalenia. Celem kształcenia transgresyjnego jest stymulowanie wielostronnego rozwoju osobowości regulującej działania człowieka, a przede wszystkim działania transgresyjne – twórcze i ekspansywne, przekraczające dotychczasowe granice osiągnięć jednostki.

Transgresja zbiorowa jest rodzajem transgresji ponadjednostkowej. Jej przedmiotem są działania masowe, globalne podejmowane przez grupy, ruchy społeczne i społeczeństwa. Dzięki tego typu działaniom ludzie przekraczają swe dotychczasowe osiągnięcia materialne, intelektualne i duchowe. Transgresje są elementem historii, podlegają prawom społecznym i kulturowym.

Dzięki temu rodzajowi kształcenia człowiek staje się sprawcą nie tylko zdolnym przystosować się do zastanego świata, ale umiejącym go zmieniać. Jednostka ma dwie opcje: może zaakceptować zmiany i przeobrażenia stając się ich współtwórcą lub je odrzucić i zacząć walkę. Wielostronność osobowości powoduje, że człowiek może stać się sprawcą transgresyjnym. Samodzielnie dokonując transgresji w różnych dziedzinach zdobywa uznanie i potwierdza poczucie własnej wartości.

Edward Nęcka

Edward Nęcka opisał syndromy osobowości twórczej, czyli zbiór cech, które opisują osobowość twórczą i jej postawę wobec świata:

  1. Twórczy ludzie są otwarci, czyli są w stanie przyjąć do wiadomości informacje, które wydają się wzajemnie sprzeczne, niepewne lub pochodzą z niepewnego źródła.
  2. Twórczy ludzie są dociekliwi – oznacza to potrzebę nowości, różnorodności, zmiany, jak również łatwe znoszenie sytuacji, w której jest brak odpowiedzi na nawet najbardziej podstawowe pytania.
  3. Twórczy ludzie są niezależni. Przejawia się to zarówno w sferze intelektualnej, jak też moralnej i społecznej. Nie znoszą ograniczeń zewnętrznych, zwłaszcza dotyczących swej pracy. Sami będąc niezależnymi, uznają także prawo innych do niezależności.
  4. Twórczy ludzie są wrażliwi. Łatwiej spostrzegają ukryte elementy rzeczywistości oraz korzystają z bodźców przypadkowych, biorą w swym myśleniu pod uwagę zmysłowy, a nie tylko abstrakcyjny wymiar świata.
  5. Twórczy ludzie są odważni. Odwaga w tym przypadku wiąże się z podejmowaniem ryzyka intelektualnego, tacy ludzie lubią zgadywać, spekulować oraz przewidywać i rozważać sytuacje hipotetyczne. Bardzo często wychodzą poza utrwalone schematy i konstrukcje teoretyczne. Nie boją się popełnić pomyłki ani okazać swej niewiedzy.
  6. Twórczy ludzie mają dodatni stosunek do samych siebie, co wiąże się z poczuciem własnej wartości oraz zdawaniu sobie sprawy z własnych ograniczeń czy niewiedzy.
  7. Twórczy ludzie są odpowiedzialni. Cechę tę definiuje się również jako siłę ego albo dojrzałość emocjonalną. Wiąże się z poczuciem realizmu i właściwą oceną rzeczywistych możliwości.
  8. Twórczy ludzie są pełni sprzeczności. Jednocześnie mogą mieć poważne i humorystyczne podejście do własnej pracy, są pełni pasji, ale również zdolni do długotrwałych przerw w pracy i inkubowania pomysłów.
  9. Twórczy ludzie wykazują poczucie przeznaczenia. Dostrzegają sens i wartość swojej pracy w stosunku do swoich poprzedników, mają wysokie wyobrażenie o znaczeniu swej pracy
  10. Twórczy ludzie mają szerokie, ale wybiórcze zainteresowania.  Zainteresowania twórczych jednostek trudno jednak byłoby określić, jako po prostu szerokie, bo zwykle są one przeciwieństwem encyklopedycznej kompletności.

(Więcej informacji na ten temat znajdziecie na przykład w książce: „Kreatywność, wiedza i jakość kluczem rozwoju organizacji”, Grażyna Wójcik, Elżbieta Skrzypek).

Edward Nęcka wyróżnia cztery poziomy twórczości: twórczość płynną, skrystalizowaną, dojrzałą i wybitną:

  • Twórczość płynna definiowana jest jako potencjał do działania twórczego, który w mniejszym lub większym stopniu wyróżnia każdego człowieka. Jest zmienna o rozkładzie normalnym – większość osób charakteryzuje się jej średnim nasileniem, mniej jest osób o bardzo wysokim albo bardzo niskim nasileniem. Niekiedy twórczość płynna uznawana jest jako synonim kreatywności – jest potencjałem bądź obietnicą stworzenia dzieła czy osiągnięcia twórczych efektów w postaci odkryć. Jednak w tym rozumieniu można być osobą twórczą w sposób płynny nie stworzywszy niczego nowego.
  • Dzieło nie jest też niezbędne na poziomie twórczości skrystalizowanej. Jednak, aby osiągnąć ten etap, potrzebne jest zdobycie pewnej wiedzy oraz nabycie pewnych umiejętności. Rozkład twórczości skrystalizowanej odbiega od normalnego – więcej jest osób słabszych pod tym względem.
  • Trzecim wyróżnionym poziomem twórczości jest twórczość dojrzała. Aby mówić o kimś, jako o twórcy dojrzałym niezbędny jest wytwór – namacalny dowód zdolności i umiejętności człowieka. Dzieło musi spotkać się ze społecznym uznaniem, czyli używając języka jakim posługuje się J. Kozielecki – twórca musi doświadczać transgresji typu H, mające wymiar historyczny, użyteczny społecznie, zmieniający zastane paradygmaty.

Z powyższych wynika, iż twórczość dojrzała wymaga zdecydowanie więcej czasu, niż twórczość płynna, czy skrystalizowana – należy ją analizować na przestrzeni lat, czy dziesięcioleci. Na tym poziomie mamy do czynienia z rozkładem wyraźnie odbiegającym od krzywej dzwonowej – twórców dojrzałych jest bardzo niewielu.

  • Ostatni poziom – twórczość wybitna jest definiowana, jako specyficzny przypadek twórczości dojrzałej. Dzieje się tak, ponieważ twórca wybitny jest jednocześnie twórcą dojrzałym (nie znajduje to zastosowania w drugą stronę). Aby mówić o twórczości wybitnej musimy mieć do czynienia z dziełem, które nie tylko zostaje zaakceptowane i budzi uznanie społeczne, ale wręcz odmienia sposób myślenia o dziedzinie w ramach, której powstało.

Andrzej Strzałecki

W oparciu o badania empiryczne syntezy wiedzy na temat osobowości twórczej dokonał Andrzej Strzałecki w książce „Wybrane zagadnienia psychologii twórczości”. Wykazał, że osoby twórcze są:

Stanowcze, dynamiczne, zaangażowane w działanie oraz mają potrzebę sprawowania władzy, ale także wykazują introwertywność, są niezależne i nie szczególnie zainteresowane interakcjami międzyludzkimi.

Jednostka twórcza posiada dużą wiedzę i wykazuje ciągłą chęć poznania, jednak jednocześnie może być subiektywna i niestabilna emocjonalnie. Pomimo wspomnianego rozchwiania emocjonalnego można sądzić, że osoby z takim zestawem cech charakterologicznych i poznawczych mogą wykazać się dużą elastycznością w interakcjach i modelować swoje zachowanie, a kompetencje społeczne w znacznym stopniu zależą od ich zdolności intelektualnych.

Lawrence W. Barsalou i Jesse J. Prinz

Szczególnie interesujące stanowisko w dyskusji nad wymiarami twórczości przyjęli Lawrence W. Barsalou i Jesse J. Prinz. Autorzy rozróżniają dwa rodzaje twórczości:

  • powszechną, „przyziemną”, która ma wymiar indywidualny i może mieć z nią do czynienia każdy człowiek. W pedagogice twórczości określana jest, jako twórczość przez małe „t” oraz
  • twórczość wybitną, wprowadzającą zmiany społeczne.

Choć twórczość wybitna jest bardziej wartościowa z historycznego czy społecznego punktu widzenia, to twórczość przyziemna odpowiada za większość znaczących osiągnięć i sprawia, że twórczość wybitna jest w ogóle możliwa (!)

Mówiąc o twórczości, jako cesze osoby jest ona uznawana za zdolność jednostki do tworzenia nowych i społecznie wartościowych dzieł, jednak w tym wypadku coraz częściej używa się tu określenia „kreatywność”. Szczególnie dla psychologii humanistycznej, traktującej twórczość jako pewną postawę wobec świata, kreatywność jest cechą głęboko zakorzenioną w naturze każdego człowieka. Taki rodzaj ujmowania twórczości E. Nęcka nazywa „twórczością bez dzieł”, rozumianą, jako „zdolność czysto potencjalna, z różnych powodów niezrealizowana w postaci wytworów spełniających kryteria nowości i wartości” (E. Nęcka, Psychologia twórczości).

Joy Paul Guilford

Joy Paul Guilford za źródło twórczości przyjął myślenie dywergencyjne, czyli zdolność do wytwarzania licznych pomysłów. Według autora cechami myślenia twórczego jest płynność, giętkość, oryginalność oraz wrażliwość na problemy.

Wspomniana płynność myślenia jest to zdolność wyrażająca się w łatwości wytwarzania nowych pomysłów – określonych treści intelektualnych.

Giętkość określa się jako zdolność do zmiany specyficznej funkcji przedmiotu lub jego elementu. Posiadanie wysokiego poziomu giętkości myślenia umożliwia zmianę kierunku poszukiwań, przełamywanie błędnych nastawień, zdolność do nowego spojrzenia na dane zjawisko.

Oryginalność myślenia jest to zdolność do wytwarzania nowych, niecodziennych i ciekawych pomysłów. Osoba myśląca oryginalnie ma możliwość wyjścia poza stereotypowe rozwiązania, a jednocześnie formułowanie nowych rozwiązań dostosowanych do danej sytuacji.

Wrażliwość na problemy pozwala na łatwe dostrzeganie problemów otoczenia, jak i swoich własnych.

Erich Fromm

Omawiając pojęcie twórczość, nie można nie nawiązać do koncepcji najwybitniejszych przedstawicieli psychologii humanistycznej. W pojęciu Ericha Fromma, twórczość jest zdolnością szczególnego pojmowania świata i reagowania w różnych sytuacjach oraz uznana jest jako sposób zaspokajania ludzkich potrzeb.

Koncepcję E. Fromma można pojmować na dwa sposoby:

  1. Jako proces tworzenia czegoś nowego w stosunku do tego, co już istnieje.
  2. Jako postawa, cecha charakteru, będąca warunkiem koniecznym każdego aktu czy procesu tworzenia.

Można zauważyć, że twórczość pierwszego rodzaju przejawia się w wytworach materialnych, natomiast druga odnosi się do wewnętrznych przeżyć jednostki. Przyjęcie postawy twórczej jest podstawą dla pierwszego rodzaju rozumienia twórczość.

Abraham Maslow

Według A. Maslowa, twórczość kładzie nacisk przede wszystkim na osobowość, a nie na dokonania człowieka. Autor podkreśla także cechy charakterologiczne takie jak:

Śmiałość, odwaga, wolność, spontaniczność, przejrzystość, integracja i samoakceptacja, poczucie humoru, większa od przeciętności spontaniczność i ekspresyjność, mniejsza kontrola i hamowanie (na wzór niewinnej swobody dziecka), wolność od bojaźni przed nieznanym, tajemniczym i zagadkowym, zdolność do integrowania, łączenia tego, co oddzielne, a nawet przeciwstawne, w całość, akceptacja własnych myśli, uczuć oraz impulsów, niezależność od wpływów otoczenia.

Próba odpowiedzi na pytanie czy ludzie są twórczy, ponieważ przejawiają dane cechy osobowości, czy też przejawiają je, bo są twórczy – oznacza próbę wykrycia osobowościowego mechanizmu tworzenia. Można wnioskować, że powinniśmy w tym przypadku konstruować modele osobowości twórczej, a nie modele osobowości twórców. Dokonany przegląd definicji prowadzi do wniosku, że osoby twórcze wyróżniają się swoistym układem cech indywidualnych. Główne cechy odnoszą się do niezależności jednostki, jej otwartości, wytrwałości, skłonności do narzucania własnych norm i reguł, intuicyjnością, wysoką inteligencją oraz elastycznością w myśleniu.

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s